തുർക്കിയിലെ ഹാഗിയ സോഫിയ ഒരു വലിയ പ്രതീകമാണ്. ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും പ്രബലമായ രണ്ട് ഓർഗനൈസ്ഡ്-മതങ്ങൾ തമ്മിൽ, ലോകനിയന്ത്രണത്തിന് വേണ്ടി നൂറ്റാണ്ടുകളായി നടക്കുന്ന കിടമത്സരത്തിന്റെ പ്രതീകമാണ് ഹാഗിയ സോഫിയ - പലപ്പോഴായി അതാത് സമയത്തെ മത-രാഷ്ട്രീയ മാറ്റങ്ങൾക്ക് വിധേയമായി ക്രിസ്ത്യൻ പള്ളിയും, മുസ്ലിം മോസ്കും, മതേതര മ്യൂസിയവുമൊക്കെയായി മാറിയ, ഇപ്പോൾ ഏറ്റവും പുതുതായി വീണ്ടും മോസ്ക് ആയി മാറ്റപ്പെട്ട ഹാഗിയ സോഫിയ.
പ്രമുഖ ചരിത്ര-ഗ്രന്ഥകാരനായ സാമുവൽ ഹണ്ടിങ്ടന്റെ ഒരു തിയറി പ്രകാരം ലോകത്ത് പ്രമുഖങ്ങളായ സംസ്കാരങ്ങൾ തമ്മിൽ നിരന്തരസംഘർഷങ്ങൾ നടന്ന് കൊണ്ടിരിക്കുന്നുണ്ട്. 'ക്ലാഷ് ഓഫ് സിവിലൈസേഷൻസ്' എന്നാണ് അദ്ദേഹമതിനെ വിളിക്കുന്നത്. അതേ പേരിൽ ബൃഹത്തായ ഒരു ചരിത്ര പുസ്തകവും അദേഹം എഴുതിയിട്ടുണ്ട്. ഹാഗിയ സോഫിയ ഇങ്ങനെ പല കൈകൾ മറിയുന്നത് അദ്ദേഹം സൂചിപ്പിക്കുന്ന സിവിലൈസേഷനുകൾ തമ്മിലുള്ള ആ ‘ക്ലാഷ്ന്റെ’ തെളിവാണ്.
ചരിത്രകാരന്മാർ പൊതുവിൽ അംഗീകരിച്ചിട്ടുള്ളതായി പന്ത്രണ്ടോളം പ്രധാനപ്പെട്ട സിവിലൈസേഷനുകളാണുള്ളത് - സംസ്കാരങ്ങൾ. അതിൽ ഈജിപ്ഷ്യൻ, മെസൊപൊട്ടേമിയൻ പോലുള്ള ഏഴോളം സിവിലൈസേഷനുകൾ ഇതിനോടകം മണ്ണടിഞ്ഞ് പോയിക്കഴിഞ്ഞു. ബാക്കി അഞ്ചെണ്ണമാണ് ഇന്ന് നിലവിലുള്ളത്.
അതിൽ രണ്ടെണ്ണമാണ് ലോകത്തിന്റെ നിയന്ത്രണം കൈപ്പിടിയിലാക്കാൻ പരസ്പരം മത്സരിക്കുന്നത് - വെസ്റ്റേൺ സിവിലൈസേഷൻ എന്ന ക്രിസ്ത്യൻ വ്യവസ്ഥിതിയും , ഇസ്ലാമിക് സിവിലൈസേഷനും. ഇവർ തമ്മിലുള്ള കിടമത്സരത്തിനിടയിൽ, ഇവരുടെ ഗ്ലോബൽ പദ്ധതികളുമായി - അതായത് ലോകത്തെ മുഴുവൻ തങ്ങളുടെ വിശ്വാസ പദ്ധതയിലേക്ക് മതപരിവർത്തനം നടത്താനുള്ള പരിശ്രമങ്ങളുടെ ഭാഗമായി ഉണ്ടാവുന്ന - സംഘർഷത്തിൽ വരുന്നതാണ് മറ്റ് മൂന്ന് പ്രധാനപ്പെട്ട സംസ്കൃതികൾ - ചൈനീസ് സിവിലൈസേഷൻ, ഇന്ത്യൻ അഥവാ ഹിന്ദു സിവിലൈസേഷൻ, ജാപ്പനീസ് സിവിലൈസേഷൻ.
ലോകത്തിതുവരെ നടന്നിട്ടുള്ള രക്തച്ചൊരിച്ചിലുകളിൽ പ്രധാനമായൊരു പങ്ക് വഹിച്ചിട്ടുള്ളത് ക്രിസ്ത്യൻ-ഇസ്ലാം സിവിലൈസേഷണൽ സംഘർഷങ്ങളാണ്. ക്രിസ്ത്യൻ ക്രൂസേഡുകളും - കുരിശ് യുദ്ധങ്ങൾ, ഇസ്ലാമിക ജിഹാദ് പോരാട്ടങ്ങളും അതിലെ പ്രധാന നാഴികക്കല്ലുകൾ മാത്രം.
ആധുനിക കാലത്ത് യൂറോപ്യൻ കൊളോണിയലിസത്തിന്റെ ശക്തിയിലായിരുന്നു ക്രിസ്ത്യൻ മുന്നേറ്റങ്ങളെങ്കിൽ, റഷ്യയുടെ അഫ്ഗാൻ അധിനിവേശവും, അമേരിക്കയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ പാശ്ചാത്യ ശക്തികൾ നടത്തിയ ഗൾഫ് യുദ്ധങ്ങളും സൃഷ്ടിച്ച ഇസ്ലാമികപൊളിറ്റിക്കൽ കൂട്ടായ്മയിൽ നിന്നുയർന്നു വന്നതായിരുന്നു ഇസ്ലാമിക ശക്തി. കുരിശ് യുദ്ധങ്ങളുടെ കാലത്ത് തുടങ്ങി, ഓയിൽ പണത്തിന്റെ ബലത്തിൽ ഇസ്ലാമിക്-അറബ് രാഷ്ട്രങ്ങൾ സ്പോൺസർ ചെയ്യുന്ന ഗ്ലോബൽ ജിഹാദിൽ വരെ എത്തിനിൽക്കുന്ന ആ പരസ്പര കിടമത്സരത്തിന്റെ ബാക്കി പത്രമാണ് ഇപ്പോൾ വീണ്ടും ഇസ്ലാമികാവൽക്കരിക്കപ്പെട്ട ഹാഗിയ സോഫിയ എന്ന ക്രിസ്ത്യൻ കത്തീഡ്രൽ.
അതിനിടയിലാണ് ലോകത്തിലെ തന്നെ ഏറ്റവും വലിയ രണ്ട് 'സ്ലീപിങ്ങ് ജയന്റുകൾ' സാവധാനം ഉണർന്ന്, ലോകക്രമത്തിൽ ഒരുകാലത്ത് തങ്ങൾക്കുണ്ടായിരുന്ന പ്രതാപം തിരിച്ച് പിടിക്കാനുള്ള ലക്ഷണങ്ങൾ കാണിച്ച് തുടങ്ങിയത് – ചൈനയും, ഇന്ത്യയും!
ചൈനീസ് സിവിലൈസേഷന്റെ പുതിയ കുതിപ്പ് തുടങ്ങുന്നത് 1980കളോടടുപ്പിച്ച്, മാവോയുടെ മരണത്തിന് ശേഷം ഡെങ് സിയാവോ പിങ് രാജ്യത്തിൻറെ നിയന്ത്രണമേറ്റെടുക്കുന്നതോടെയും, മാവോയുടെ പരാജയപ്പെട്ട സോവിയറ്റ് മോഡൽ കമ്മ്യൂണിസത്തെ ചവറ്റുകുട്ടയിൽ എറിഞ്ഞ് മാർക്കറ്റ് എക്കണോമിയിൽ അധിഷ്ഠിതമായ പുതിയ കമ്മ്യൂണിസത്തിലേക്ക് രാജ്യത്തെ കൈപിടിച്ച് നടത്തുന്നതോടെയുമാണ്.
ഇന്ത്യയുടെ കാര്യത്തിൽ ഇന്ത്യൻ അഥവാ ഹിന്ദു സിവിലൈസേഷന്റെ പൈതൃകത്തിൽ അഭിമാനിക്കുന്ന ഒരു പുതിയ നേതൃത്വം രാജ്യത്ത് കരുത്താർജിക്കുന്ന ഇരുപത്തൊന്നാം നൂറ്റാണ്ട് പിറക്കുന്നതിനോടടുപ്പിച്ചാണ് ഇന്ത്യൻ സിവിലൈസേഷന്റെ പുത്തൻ ഉണർവ് ദൃശ്യമാവുന്നത്.
ഡെങ് സിയാവോ പിങ് ചൈനയുടെ നിയന്ത്രണം ഏറ്റെടുക്കുന്ന 1978 ആയിരുന്നു ചൈനയുടെ പുനരുദ്ധാനത്തിന്റെ മൈൽ സ്റ്റോൺ എങ്കിൽ, ഹിന്ദു നാഷണലിസ്റ്റുകൾ സമ്പൂർണ്ണ അധികാരമേറ്റെടുക്കുന്ന 2014 ആണ് ഇന്ത്യൻ സിവിലൈസേഷന്റെ നവോതഥാനത്തിലെ നാഴികക്കല്ല്.
തുർക്കിയിലെ നവ ഇസ്ലാമിക ഭരണകൂടം ക്രൈസ്തവ ഹാഗിയ സോഫിയയെ ഇസ്ലാമികമാക്കി മാറ്റുന്നതിന് ഒരാഴ്ചക്കുള്ളിലാണ് അയോദ്ധ്യ എന്ന, പുത്തനുണർവിലേക്ക് കുതിക്കുന്ന ഹിന്ദുസിവിലൈസേഷന്റെ പുതിയ അഭിമാനസ്തംഭമാവാൻ പോകുന്ന, ഹിന്ദു സിവിലൈസേഷന്റെ വത്തിക്കാനും, മെക്കയും ആവാൻ പോകുന്ന രാമജന്മഭൂമി ക്ഷേത്ര സമുച്ചയത്തിന് തറക്കല്ലിടാൻ പോകുന്നത് -2020 ഓഗസ്റ്റ് 5 ന്!
ആദ്യം സൂചിപ്പിച്ച പ്രമുഖങ്ങളായ രണ്ട് ആഗോള ഭീമന്മാരായ സംസ്കൃതികളിൽ ഒന്നായ ഇസ്ലാമിക സിവിലൈസേഷന്റെ കടന്നാക്രമണത്തിൽ ഒരിക്കൽ തകർന്ന് പോയ ക്ഷേത്രമാണ് ഇന്ന് ഇന്ത്യൻ സിവിലൈസേഷൻ പുരുജ്ജീവിപ്പിക്കുന്നത്.
ഇത് രണ്ടും - ഹാഗിയ സോഫിയയും, അയോദ്ധ്യയും - സൂചിപ്പിക്കുന്നത് സാമുവൽ ഹണ്ടിങ്ങ്ടൺ പറഞ്ഞ ഗ്ലോബൽ സിവിലൈസേഷൻ മത്സരം ഇന്നും എത്രയും സജീവമാണെന്നാണ്.
ഇനി ഹാഗിയ സോഫിയയുടെ ചരിത്രം ഒന്ന് നോക്കാം:
ഹാഗിയ സോഫിയയുടെ ചരിത്രം പൗരാണിക റോമൻ ചരിത്രവും, ക്രിസ്ത്യൻ ചരിത്രവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് കിടക്കുന്നു. ഹാഗിയ സോഫിയയുടെ ചരിത്രം തുർക്കിയുടെ ചരിത്രവുമാണ്.
ഇന്നത്തെ തുർക്കിയുടെ തലസ്ഥാനമാണ് ഇസ്താംബുൾ. യൂറോപ്പിന്റെയും ഏഷ്യയുടെയും അതിർത്തിയായാണ് ഭൗമശാസ്ത്രപരമായി തുർക്കിയുടെ ഏകദേശം സ്ഥാനം. അത്കൊണ്ട് തന്നെ ഏഷ്യയുടെ ഭാഗമായ, ക്രിസ്തീയതയുടെ വിശുദ്ധ ഭൂമിയായ ജെറുസലെമിലേക്ക് കടക്കണമെങ്കിൽ വെസ്റ്റേൺ ക്രിസ്ത്യൻ ലോകത്തിന് തുർക്കി കടന്ന് വേണം വരാൻ. അത്കൊണ്ട് കൂടിയാണ് ക്രിസ്ത്യൻ-ഇസ്ലാമിക പോരാട്ടങ്ങളിൽ തുർക്കി എന്നും പ്രധാന പങ്ക് വഹിക്കുന്നത്. ഇസ്ലാമിന്റെ കയ്യിൽ അകപ്പെട്ട വിശുദ്ധ ഭൂമി തിരിച്ച് പിടിക്കാൻ വെസ്റ്റേൺ ക്രിസ്ത്യൻ ലോകം പതിനൊന്നാം നൂറ്റാണ്ട് മുതൽ ഏകദേശം പതിനഞ്ചാം നൂറ്റാണ്ട് വരെ നടത്തി പരാജയപ്പെട്ട കുരിശ് യുദ്ധങ്ങളിലെ മുഴുവൻ ഇടത്താവളമായിരുന്നു തുർക്കി.
ചൈനീസ് സിവിലൈസേഷന്റെ പുതിയ കുതിപ്പ് തുടങ്ങുന്നത് 1980കളോടടുപ്പിച്ച്, മാവോയുടെ മരണത്തിന് ശേഷം ഡെങ് സിയാവോ പിങ് രാജ്യത്തിൻറെ നിയന്ത്രണമേറ്റെടുക്കുന്നതോടെയും, മാവോയുടെ പരാജയപ്പെട്ട സോവിയറ്റ് മോഡൽ കമ്മ്യൂണിസത്തെ ചവറ്റുകുട്ടയിൽ എറിഞ്ഞ് മാർക്കറ്റ് എക്കണോമിയിൽ അധിഷ്ഠിതമായ പുതിയ കമ്മ്യൂണിസത്തിലേക്ക് രാജ്യത്തെ കൈപിടിച്ച് നടത്തുന്നതോടെയുമാണ്.
ഇന്ത്യയുടെ കാര്യത്തിൽ ഇന്ത്യൻ അഥവാ ഹിന്ദു സിവിലൈസേഷന്റെ പൈതൃകത്തിൽ അഭിമാനിക്കുന്ന ഒരു പുതിയ നേതൃത്വം രാജ്യത്ത് കരുത്താർജിക്കുന്ന ഇരുപത്തൊന്നാം നൂറ്റാണ്ട് പിറക്കുന്നതിനോടടുപ്പിച്ചാണ് ഇന്ത്യൻ സിവിലൈസേഷന്റെ പുത്തൻ ഉണർവ് ദൃശ്യമാവുന്നത്.
ഡെങ് സിയാവോ പിങ് ചൈനയുടെ നിയന്ത്രണം ഏറ്റെടുക്കുന്ന 1978 ആയിരുന്നു ചൈനയുടെ പുനരുദ്ധാനത്തിന്റെ മൈൽ സ്റ്റോൺ എങ്കിൽ, ഹിന്ദു നാഷണലിസ്റ്റുകൾ സമ്പൂർണ്ണ അധികാരമേറ്റെടുക്കുന്ന 2014 ആണ് ഇന്ത്യൻ സിവിലൈസേഷന്റെ നവോതഥാനത്തിലെ നാഴികക്കല്ല്.
തുർക്കിയിലെ നവ ഇസ്ലാമിക ഭരണകൂടം ക്രൈസ്തവ ഹാഗിയ സോഫിയയെ ഇസ്ലാമികമാക്കി മാറ്റുന്നതിന് ഒരാഴ്ചക്കുള്ളിലാണ് അയോദ്ധ്യ എന്ന, പുത്തനുണർവിലേക്ക് കുതിക്കുന്ന ഹിന്ദുസിവിലൈസേഷന്റെ പുതിയ അഭിമാനസ്തംഭമാവാൻ പോകുന്ന, ഹിന്ദു സിവിലൈസേഷന്റെ വത്തിക്കാനും, മെക്കയും ആവാൻ പോകുന്ന രാമജന്മഭൂമി ക്ഷേത്ര സമുച്ചയത്തിന് തറക്കല്ലിടാൻ പോകുന്നത് -2020 ഓഗസ്റ്റ് 5 ന്!
ആദ്യം സൂചിപ്പിച്ച പ്രമുഖങ്ങളായ രണ്ട് ആഗോള ഭീമന്മാരായ സംസ്കൃതികളിൽ ഒന്നായ ഇസ്ലാമിക സിവിലൈസേഷന്റെ കടന്നാക്രമണത്തിൽ ഒരിക്കൽ തകർന്ന് പോയ ക്ഷേത്രമാണ് ഇന്ന് ഇന്ത്യൻ സിവിലൈസേഷൻ പുരുജ്ജീവിപ്പിക്കുന്നത്.
ഇത് രണ്ടും - ഹാഗിയ സോഫിയയും, അയോദ്ധ്യയും - സൂചിപ്പിക്കുന്നത് സാമുവൽ ഹണ്ടിങ്ങ്ടൺ പറഞ്ഞ ഗ്ലോബൽ സിവിലൈസേഷൻ മത്സരം ഇന്നും എത്രയും സജീവമാണെന്നാണ്.
ഇനി ഹാഗിയ സോഫിയയുടെ ചരിത്രം ഒന്ന് നോക്കാം:
ഹാഗിയ സോഫിയയുടെ ചരിത്രം പൗരാണിക റോമൻ ചരിത്രവും, ക്രിസ്ത്യൻ ചരിത്രവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് കിടക്കുന്നു. ഹാഗിയ സോഫിയയുടെ ചരിത്രം തുർക്കിയുടെ ചരിത്രവുമാണ്.
ഇന്നത്തെ തുർക്കിയുടെ തലസ്ഥാനമാണ് ഇസ്താംബുൾ. യൂറോപ്പിന്റെയും ഏഷ്യയുടെയും അതിർത്തിയായാണ് ഭൗമശാസ്ത്രപരമായി തുർക്കിയുടെ ഏകദേശം സ്ഥാനം. അത്കൊണ്ട് തന്നെ ഏഷ്യയുടെ ഭാഗമായ, ക്രിസ്തീയതയുടെ വിശുദ്ധ ഭൂമിയായ ജെറുസലെമിലേക്ക് കടക്കണമെങ്കിൽ വെസ്റ്റേൺ ക്രിസ്ത്യൻ ലോകത്തിന് തുർക്കി കടന്ന് വേണം വരാൻ. അത്കൊണ്ട് കൂടിയാണ് ക്രിസ്ത്യൻ-ഇസ്ലാമിക പോരാട്ടങ്ങളിൽ തുർക്കി എന്നും പ്രധാന പങ്ക് വഹിക്കുന്നത്. ഇസ്ലാമിന്റെ കയ്യിൽ അകപ്പെട്ട വിശുദ്ധ ഭൂമി തിരിച്ച് പിടിക്കാൻ വെസ്റ്റേൺ ക്രിസ്ത്യൻ ലോകം പതിനൊന്നാം നൂറ്റാണ്ട് മുതൽ ഏകദേശം പതിനഞ്ചാം നൂറ്റാണ്ട് വരെ നടത്തി പരാജയപ്പെട്ട കുരിശ് യുദ്ധങ്ങളിലെ മുഴുവൻ ഇടത്താവളമായിരുന്നു തുർക്കി.
റോമൻ സാമ്രാജ്യം ക്രിസ്ത്യൻ സാമ്രാജ്യമായി മാറിയതിന് ശേഷം പിന്നീട് ഭരണ സൗകര്യത്തിന് വേണ്ടി രണ്ടായി പിരിയുകയുണ്ടായി. യൂറോപ്പിലെ ‘റോം’ കേന്ദ്രീകരിച്ചുള്ള ‘വെസ്റ്റേൺ റോമൻ സാമ്രാജ്യവും’, തുർക്കിയിലെ ‘ബൈസാന്റിയം’ കേന്ദ്രീകരിച്ചുള്ള ‘ഈസ്റ്റേൺ റോമൻ സാമ്രാജ്യവും’. ബൈസാന്റിയം എന്നത് ഒരു പുരാതന ഗ്രീക്ക് സിറ്റി ആയിരുന്നു. റോമൻ സാമ്രാജ്യത്തെ ക്രൈസ്തവവൽക്കരിച്ച റോമൻ ചക്രവർത്തി കോൺസ്റ്റന്റൈൻ ആണ് ബൈസന്റൈൻ നഗരത്തെ 'കോൺസ്റ്റാന്റിനോപ്പിൾ' എന്ന് പുനർനാമകരണം ചെയ്ത് റോമൻ സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ തലസ്ഥാനമാക്കി മാറ്റുന്നത്. അന്നത് ന്യൂ റോം എന്നും വിളിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു.
പന്ത്രണ്ടാം നൂറ്റാണ്ടിൽ യൂറോപ്പിലെ ഏറ്റവും സമ്പന്നമായ നഗരമായിരുന്നു കോൺസ്റ്റാന്റിനോപ്പിൾ എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. പിന്നീടാണ് ഈസ്റ്റേൺ റോമൻ സാമ്രാജ്യം ബൈസന്റൈൻ സാമ്രാജ്യം എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്നത്.
വെസ്റ്റേൺ റോമൻ സാമ്രാജ്യം തകർന്നതിന് ശേഷവും പിടിച്ച് നിന്ന കോൺസ്റ്റാന്റിനോപ്പിൾ തലസ്ഥാമാനായ, ഈസ്റ്റേൺ റോമൻ സാമ്രാജ്യം അഥവാ ബൈസന്റൈൻ സാമ്രാജ്യമാണ് ക്രിസ്തീയതയുടെ ഇന്ന് കാണുന്ന വളർച്ചയിൽ മുഖ്യ പങ്ക് വഹിച്ചത്. ആ കോൺസ്റ്റാന്റിനോപ്പിളിലെ നഗരജീവിതത്തിന്റെ പ്രധാനപ്പെട്ട മൂന്ന് കേന്ദ്രങ്ങളായിരുന്നതിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ടതായിരുന്നു ഈസ്റ്റേൺ റോമൻ -ബൈസന്റൈൻ- സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ തിലകക്കുറിയായിരുന്ന ഹാഗിയ സൊഫിയ എന്ന ക്രിസ്ത്യൻ ദേവാലയം. ഹിപ്പോ ഡ്രോം, ഗ്രേറ്റ് പാലസ് എന്നിവയായിരുന്നു മറ്റ് രണ്ട് പ്രധാനപ്പെട്ട ബൈസന്റൈൻ അഭിമാന കേന്ദ്രങ്ങൾ.
പക്ഷെ പതിനഞ്ചാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ മധ്യത്തോടെ, കൃത്യമായി പറഞ്ഞാൽ 1453ൽ, പുതിയ ഇസ്ലാമിക ശക്തികളായ ഓട്ടോമൻ തുർക്കി സാമ്രാജ്യം, അതിനോടകം നാശോന്മുഖമായ ബൈസന്റൈൻ സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ അവസാന കേന്ദ്രമായ അതിന്റെ തലസ്ഥാനനഗരത്തെയും - കോൺസ്റ്റാന്റിനോപ്പിൾ - കീഴടക്കി. അവർ നഗരത്തിന്റെ പേര് ഇസ്ലാമിന്റെ നഗരം എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ഇസ്താംബുൾ' എന്നാക്കി മാറ്റി. ഹാഗിയ സോഫിയ അടക്കമുള്ള എല്ലാ ചർച്ചകളും മോസ്കുകളാക്കി മാറ്റി.
അഞ്ഞൂറോളം വർഷത്തെ ഭരണത്തിന് ശേഷം ഒന്നാം ലോകമഹായുദ്ധത്തിൽ ജർമ്മൻ സഖ്യത്തിന്റെ ഭാഗമായിരുന്ന ഓട്ടോമൻ തുർക്കികൾ തോൽക്കുന്നതോടെയാണ് തുർക്കി ഇസ്ലാമിക ഭരണത്തിൽ നിന്ന് മോചിതമാവുന്നതും ജനാധിപത്യ ഭരണം വരുന്നതും. പുതിയ ഭരണത്തിൻ ഹാഗിയ സോഫിയ വീണ്ടും രൂപം മാറുന്നു - ഇത്തവണ മതേതര മ്യൂസിയമായി മാറുന്നു.
അന്ന് ഒന്നാം ലോക മഹായുദ്ധത്തോടെ പിഴുതെറിയപ്പെട്ട ആഗോള ഇസ്ലാമിന്റെ ഖലീഫ -ഖിലാഫത്ത് - എന്ന തുർക്കിയുടെ സ്ഥാനം വീണ്ടെടുക്കാൻ എർദോഗന്റെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള തുർക്കിയിലെ പുതിയ ഇസ്ലാമിക ഭരണകൂടം നടത്താൻ പോകുന്ന ആഗോള പദ്ധതിയുടെ വിളംബരമാണ് ഇന്ന് ആ ഹാഗിയ സോഫിയയെ വീണ്ടും മോസ്ക് ആക്കി മാറ്റുന്നതിലൂടെ സംഭവിച്ചിരിക്കുന്നത്. അതായത് സാമുവൻ ഹണ്ടിങ്ങ്ടൺ പറഞ്ഞ ക്ലാഷ് ഓഫ് സിവിലൈസെഷനിൽ പുതിയൊരു പോർമുഖം തുറക്കാൻ പോകുന്നു എന്ന് ചുരുക്കം.












